Poradniki
Dawne nazwy powiązań rodzinnych — słownik genealogiczny
Poradnik pomagający odczytywać dawne polskie określenia pokrewieństwa i powinowactwa spotykane w aktach, pamiętnikach i opracowaniach genealogicznych.
Dawna polszczyzna precyzyjniej niż współczesny język rozróżniała krewnych ze strony ojca i matki oraz rodzinę męża i żony. Znaczenia mogły różnić się zależnie od epoki i regionu, dlatego termin należy zawsze zestawić z całym zapisem źródłowym.
| Dawny termin | Znaczenie we współczesnej polszczyźnie |
|---|---|
| stryj | brat ojca |
| stryjenka | żona stryja |
| wuj | w starszym, ścisłym użyciu: brat matki |
| wujenka | żona wuja |
| brat lub siostra stryjeczna | dziecko brata ojca |
| brat lub siostra wujeczna | dziecko brata matki |
| brat lub siostra cioteczna | dziecko siostry ojca albo matki |
| świekr / świekra | ojciec / matka męża |
| cieść / cieścia | ojciec / matka żony |
| dziewierz | brat męża |
| zełwa, zełwica, zołwa | siostra męża |
| szurzy | brat żony |
| świeść | siostra żony |
| jątrew, jątrewka | żona brata męża; także relacja między żonami braci |
| paszenog | mąż siostry żony |
| swak | mąż siostry |
| snecha, sneszka | synowa, czyli żona syna |
| wnęk / wnęka | wnuk / wnuczka |
| praszczur | odległy przodek, protoplasta |
| pradziad / prababa | ojciec / matka dziadka lub babki |
| dziad / baba | w dawnym użyciu: dziadek / babka |
| mać / macierz | matka |
| rodziciel / rodzicielka | ojciec / matka; ten lub ta, od których ktoś pochodzi |
| dziecię | dziecko, potomstwo |
| synowiec | syn brata względem stryja; także wnuk, potomek lub bliski krewny — znaczenie zależy od epoki i regionu |
| synowica | córka brata względem stryja; w źródłach także szersze znaczenia krewnej |
| brataniec / bratanek | syn brata, bratanek |
| bratanica | córka brata, bratanica |
| nieć | dawniej kuzyn lub dalszy krewny; termin zanikł wcześnie |
| nieściora | dawniej kuzynka lub dalsza krewna |
| plemiennik | potomek albo członek rodu; czasem szerzej: krewny |
| pośladek | następca, potomek |
| pociot / paciot / naciot | mąż ciotki, zarówno siostry ojca, jak i matki |
| stryjec | stryj, brat ojca — wariant historyczny |
| wujec | wuj, zwłaszcza brat matki — wariant historyczny |
| ciota | ciotka, siostra ojca albo matki |
| niewiastka | synowa; dawna nazwa żony syna |
| szurzyna | żona brata żony |
| swat | ojciec jednego małżonka względem rodziców drugiego |
| swacha | matka jednego małżonka względem rodziców drugiego |
| koligat | krewny lub powinowaty, osoba skoligacona |
| powinowaty | osoba związana z rodziną przez małżeństwo |
| kmotr | ojciec chrzestny; także osoba pozostająca z rodzicami dziecka w więzi kumostwa |
| kuma | matka chrzestna; także kobieta pozostająca w więzi kumostwa |
| półbrat / półsiostra | rodzeństwo mające tylko jednego wspólnego rodzica |
| pasierb / pasierbica | dziecko współmałżonka z wcześniejszego związku |
| ojczym / macocha | mąż matki niebędący ojcem / żona ojca niebędąca matką |
| pogrobowiec | dziecko urodzone po śmierci ojca |
| sierota | dziecko, którego rodzice zmarli; dawniej zakres mógł obejmować utratę jednego rodzica |
| mamka | kobieta karmiąca piersią cudze dziecko |
| piastun / piastunka | opiekun / opiekunka lub wychowawca dziecka |
| wychowaniec / wychowanica | osoba wychowywana w cudzym domu lub pod cudzą opieką |
| podrzutek | dziecko porzucone, znalezione bez znanych rodziców |
| bękart | historyczne, dziś obraźliwe określenie dziecka urodzonego poza małżeństwem |
| dziecko naturalne | dawne urzędowe określenie dziecka urodzonego poza małżeństwem |
| jedynak / jedynaczka | jedyne dziecko w rodzinie |
| bliźnięta | dwoje dzieci z tej samej ciąży |
| agnat | krewny w linii męskiej; „po mieczu” |
| po mieczu | krewny w linii męskiej; „po mieczu” |
| kognat | krewny w linii żeńskiej; „po kądzieli” lub „po wrzecienie” |
| po kądzieli | krewny w linii żeńskiej; „po kądzieli” lub „po wrzecienie” |
| po wrzecienie | krewny w linii żeńskiej; „po kądzieli” lub „po wrzecienie” |
| stryk | brat ojca, stryj |
| stryjna | żona brata ojca |
| wujna | żona brata matki |
| wielka ciotka | siostra dziadka albo babki |
| praciotka | siostra dziadka albo babki |
| wielki stryj | brat dziadka |
| prastryj | brat dziadka |
| przestryj | brat dziadka |
| przestryjec | brat dziadka |
| wielki wuj | brat babki |
| stary wuj | brat babki |
| przedwieć | brat babki |
| rodzono-cioteczny | dzieci dwóch rodzonych sióstr w relacji do siebie |
| przecioteczny | potomkowie dwóch sióstr będących babkami porównywanych osób |
| rodzono-wujeczny | dziecko rodzonego brata matki |
| rodzono-stryjeczny | dziecko rodzonego brata ojca |
| przestryjeczny | dalszy kuzyn ze strony stryjów |
| stryjcowie | męscy potomkowie wspólnego przodka, pozostający w różnych stopniach pokrewieństwa |
| stryj herbowy | współherbowy członek rodu, niekoniecznie bliski krewny |
| świakier | ojciec męża |
| świokier | ojciec męża |
| świekrew | matka męża |
| swiekrucha | matka męża |
| świokra | matka męża |
| ćść | ojciec żony |
| teścia | matka żony |
| żełwia | siostra męża |
| żołwica | siostra męża |
| zełwin | mąż siostry męża |
| praskurz | daleki przodek |
| pasynek | praprawnuk lub praprawnuczka |
| czędo | dziecko, potomstwo |
| cędo | dziecko, potomstwo |
| wnukiew | wnuk lub wnuczka |
| przewnuk | prawnuk lub prawnuczka |
| przyjaciel (dawne znaczenie) | krewny albo powinowaty; dawne znaczenie słowa |
| krewność | pokrewieństwo |
| praojciec | przodek, protoplasta |
| bastard | historyczne, dziś stygmatyzujące określenie dziecka urodzonego poza małżeństwem |
| bastrzę | historyczne, dziś stygmatyzujące określenie dziecka urodzonego poza małżeństwem |
| bąk (dawne znaczenie) | historyczne, dziś stygmatyzujące określenie dziecka urodzonego poza małżeństwem |
| pokrzywnik | historyczne, dziś stygmatyzujące określenie dziecka urodzonego poza małżeństwem |
| wyleganiec | historyczne, dziś stygmatyzujące określenie dziecka urodzonego poza małżeństwem |
Pokrewieństwo wynika ze wspólnego pochodzenia. Powinowactwo powstaje przez małżeństwo. Słowa oznaczone jako dawne nie powinny być mechanicznie zamieniane bez sprawdzenia daty, miejsca i osób wymienionych w dokumencie.
Dawne i precyzyjne nazwy z innych krajów
| Oryginalny termin | Kraj lub obszar | Znaczenie | Użycie |
|---|---|---|---|
| fædera | England | brat ojca | dawne |
| faþu | England | siostra ojca | dawne |
| eam / eme | England | brat matki | dawne |
| mōdrige | England | siostra matki | dawne |
| cousin-german | England | kuzyn lub kuzynka pierwszego stopnia | historyczne |
| avuncle | England | brat matki | historyczne |
| kin / kindred | England | krewny, osoba z rodu | historyczne |
| sib | England | krewny, osoba z rodu | historyczne |
| Oheim / Ohm | Germany | brat matki | historyczne |
| Muhme | Germany | siostra matki | historyczne |
| Vetter | Germany | pierwotnie krewny męski, później kuzyn | historyczne |
| Base | Germany | pierwotnie krewna żeńska, później kuzynka | historyczne |
| Eidam | Germany | zięć | historyczne |
| Schnur | Germany | synowa | historyczne |
| Schwäher | Germany | teść | dawne |
| Schwieger | Germany | teściowa | dawne |
| Schwertmage / Spillmage | Germany | krewny po linii ojca / matki | dawne |
| aïeul / aïeule | France | dziadek lub babka | precyzyjne lub nadal używane |
| bisaïeul / bisaïeule | France | pradziadek lub prababka | precyzyjne lub nadal używane |
| trisaïeul / trisaïeule | France | prapradziadek lub praprababka | precyzyjne lub nadal używane |
| bru | France | synowa | regionalne |
| parâtre / marâtre | France | ojczym lub macocha | historyczne |
| cousin germain | France | kuzyn lub kuzynka pierwszego stopnia | precyzyjne lub nadal używane |
| cousin issu de germain | France | dziecko kuzyna pierwszego stopnia | precyzyjne lub nadal używane |
| cousin à la mode de Bretagne | France | kuzyn jednego z rodziców | historyczne |
| neveu / nièce à la mode de Bretagne | France | dziecko kuzyna lub kuzynki | historyczne |
| deudo / deuda | Spain | krewny, osoba z rodu | historyczne |
| entenado / entenada | Spain | pasierb lub pasierbica | historyczne |
| consuegro / consuegra | Spain | rodzic jednego małżonka względem rodziców drugiego | precyzyjne lub nadal używane |
| primo hermano / prima hermana | Spain | kuzyn lub kuzynka pierwszego stopnia | precyzyjne lub nadal używane |
| tío abuelo / tía abuela | Spain | rodzeństwo dziadka lub babki | precyzyjne lub nadal używane |
| sobrino nieto / sobrina nieta | Spain | wnuk albo wnuczka rodzeństwa | precyzyjne lub nadal używane |
| yerno / nuera | Spain | zięć / synowa | precyzyjne lub nadal używane |
| padre / madre político | Spain | teść / teściowa | formalne |
| šešuras | Lithuania | ojciec męża | precyzyjne lub nadal używane |
| anyta | Lithuania | matka męża | precyzyjne lub nadal używane |
| dieveris | Lithuania | brat męża | precyzyjne lub nadal używane |
| moša | Lithuania | siostra męża | precyzyjne lub nadal używane |
| uošvis / uošvė | Lithuania | ojciec / matka żony | precyzyjne lub nadal używane |
| laigonas | Lithuania | brat żony | precyzyjne lub nadal używane |
| marti / žentas | Lithuania | synowa / zięć | precyzyjne lub nadal używane |
| avynas / ava | Lithuania | brat / siostra matki | dawne |
| brolėnas / brolėčia | Lithuania | syn / córka brata | dawne |
| seserėnas / seserėčia | Lithuania | syn / córka siostry | dawne |
| prabočiai / ainiai | Lithuania | przodkowie / potomkowie | dawne |
| jentė | Lithuania | żona brata męża | dawne |
| стрий / стрийко | Ukraine | brat ojca | regionalne |
| стрийна | Ukraine | żona brata ojca | regionalne |
| вуйко | Ukraine | brat matki | regionalne |
| вуйна | Ukraine | żona brata matki | regionalne |
| дівер | Ukraine | brat męża | precyzyjne lub nadal używane |
| зовиця | Ukraine | siostra męża | precyzyjne lub nadal używane |
| шурин | Ukraine | brat żony | precyzyjne lub nadal używane |
| своячка | Ukraine | siostra żony | precyzyjne lub nadal używane |
| свояк | Ukraine | mąż siostry żony | precyzyjne lub nadal używane |
| братова | Ukraine | żona brata | regionalne |
| сват / сваха | Ukraine | rodzic jednego małżonka względem rodziców drugiego | precyzyjne lub nadal używane |
| приймак | Ukraine | zięć mieszkający w domu rodziców żony | historyczne |
Źródła / Sources
- Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego — Pokrewieństwo
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Rodzinne więzi
- Culture.pl — Rodzina to skomplikowane. O etymologii nazw pokrewieństwa
- Język Polski 2012 — Historyczne a współczesne nazwy relacji rodzinnych
- Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska — Pokrewieństwa
- Mieczysław Szymczak, Nazwy stopni pokrewieństwa i powinowactwa rodzinnego
- Narodowe Centrum Kultury — Poślednie pośladki
- Sieci semantyczne w kontekście drzew genealogicznych — dawne relacje rodzinne
- Słownik staropolski — dział Pokrewieństwo
- Historyczna leksykologia języków słowiańskich — pokrewieństwo i powinowactwo
- Deutsches Rechtswörterbuch — Oheim
- Roland zu Dortmund — Verwandtschaftsbezeichnungen und -grade
- Fédération Française de Généalogie — Dictionnaire de généalogie
- Antidote — Termes de parenté
- RAE — Diccionario de la lengua española
- Visuotinė lietuvių enciklopedija — Giminystė
- Lituanistika — Lietuvių kalbos svainystės terminai
- Українські діалектні назви спорідненості та свояцтва
- Merriam-Webster — cousin-german